دوشنبه, 29 مهر 1398
کد خبر: 12076

نظام دانایی در فرهنگ شیعی چه معنایی دارد؟

آوینی فیلم: مدتی پیش حجت‌الاسلام پارسانیا مهمان برنامه‌ی شوکران بود که در آن گفت‌وگو تعبیر مهمی را استفاده کردند. ایشان – قریب به این مضمون - گفتند که اگر جمهوری اسلامی نظام دانایی خود را بنا نکند، سرنگون خواهد شد.
آوینی فیلم

 مدتی پیش حجت‌الاسلام پارسانیا مهمان برنامه‌ی شوکران بود که در آن گفت‌وگو تعبیر مهمی را استفاده کردند. ایشان – قریب به این مضمون - گفتند که اگر جمهوری اسلامی نظام دانایی خود را بنا نکند، سرنگون خواهد شد. من فکر می‌کنم منظور ایشان از "نظام دانایی" همان سازوکار و شیوه‌نامه‌ی مستقلی است که جمهوری اسلامی باید برای حوزه‌های مختلف اجتماع و بر اساس معرفت‌شناسی و انسان‌شناسی اسلام تولید کند. شیوه‌نامه‌ی مدیریت فرهنگی، شیوه‌نامه‌ی مدیریت اقتصادی، شیوه‌نامه‌ی مدیریت اجتماعی و... یا به تعبیر دیگر مکتب و مشرب مستقل نظام اسلامی در هر یک از این حوزه‌ها باید شناخته شود و...

جنود انقلاب اسلامی در فعالیت‌های فرهنگی خود بیش‌تر به دنبال تولید "محصول" هستند تا تولید "فرآیند" و "شیوه‌نامه". و از آن بدتر این است که در بسیاری از موارد "استقلال تولید" برایشان بی‌وجه است و از تقلید و تکرار الگوهای غربی ابایی ندارند!
به هر حال اگر برداشت بنده از فرمایش ایشان درست بوده باشد، قهراً در عالم هنـر هم به همین نظام دانایی، شیوه‌نامه یا پروتکل مستقل نیاز داریم تا بتوان به یک مکتب هنری متصف به انقلاب اسلامی دست یافت. اما در این حوزه هم باز جنود انقلاب بیش‌تر به تولید محصول و یا ایجاد عنوان (برند) تمایل نشان می‌دهند که فی‌نفسه بد نیست؛ بلکه غفلت از شیوه‌نامه و به تعبیر استاد پارسانیا نظام دانایی مشکل‌ساز است. از جمله‌ی این عناوین "هیأت هنر" است که در ایام محرم نامش بیش‌تر شنیده می‌شود. هیأت هنر عنوانی بدیع و بی‌نظیر است که نزدیک به دو دهه از پیدایش آن می‌گذرد. محرم هر سال برنامه‌های این هیأت در دانشگاه هنر برگزار می‌شود که شامل همان برنامه‌های معمول هیآت مذهبی است، همراه با قدری تمهیدات هنری در طراحی محیط و برپایی نمایشگاه آثار تجسمی با موضوع عاشورا و امام حسین(ع). البته ناگفته نماند که در سخنرانی‌های این هیأت، بحث نسبت هنرمند و عاشورا موضوعیت ویژه‌ای دارد.
اما در جامعه‌ای که با نظام اسلامی شکل گرفته و اهداف آن از منابع دین اسلام اخذ شده، جای تأمل دارد که واقعه‌ی عاشورا و حقیقت وجود حضرت سیدالشهدا(ع)، چه ظرفیت‌ها و قابلیت‌هایی برای نظام‌سازی دارد؟ قطعاً محبت و اُنس ما با آن حضرت، در یک نظام اسلامی، نمی‌تواند محدود به عزاداری سالیانه و سازوکار سنتی هیأت باقی بماند... اسم بدیع هیأت هنر، حاوی معنای گسترده و پردامنه‌ای است که باید در یک "توسعه‌ی مفهومی" تعیّن پیدا کند؛ توسعه‌ی مفهومی یعنی این‌که هیأت هنر بسیار فراتر از رویدادهایی که زیر خیمه‌ی هیأت و در روزهای محرم برپا می‌شود، می‌تواند در تاریخ این جامعه‌ی انقلابی منشأ اثر و تحول باشد. هیأت هنر از این قابلیت برخوردار است که به‌عنوان یک "آکادمی"، صاحب نظریه‌ - و یا نظریاتی – در هنر باشد که نظام پوسیده و متحجر آموزش عالی هنر را به چالش بکشد و ابوابی را به عالمی جدید در هنر باز کند. نظام آموزشی هنر در کشور ما هنوز با انقلاب اسلامی همراه نشده و بر پایه‌ی باورها و یک نظام ارزشی کهنه، البته به اسم هنر جدید! حرکت می‌کند. ولی این هیأت اباعبدالله که نام هنر به خود گرفته، جایی است که در آن هنر و هنرمندی، اسلوبی متفاوت از همه‌جا پیدا می‌کند و استعداد دارد تا نسلی نو و جدید از هنرمندان را بپرورد.
اما یک مانع وجود دارد که شکوفایی این استعداد را به تعویق انداخته است؛ یک مانع فرهنگی. هنرمندانی که در خدمت مذهب و انقلاب اسلامی هستند، غالباً با این گمان کار می‌کنند که موضوع و محتوای محصول هنریشان باید مربوط به مذهب یا انقلاب باشد تا بشود هنر انقلابی. این تصور در تئاتر مقاومت، سینمای انقلاب، موسیقی انقلاب و ادبیات آیینی هم رایج است و خب عوارضی هم دارد. مثلاً خط مشی تولیدات مؤسسه‌ی موسیقایی مأوا، که این روزها شده یکه‌تاز خط تولید نماهنگ‌های انقلابی تا حدی متأثر از این گمان است و از قِبل آن دچار ناشی‌گری‌ها و بدفهمی‌هایی از فرآیند تولید هنری شده است. از جمله این‌که اصالت دادن به محتوا، باعث غفلت از موجبیت‌های فنی موسیقی و ضرورت‌های قالب و فرم شده و بالنتیجه محصول موسیقایی ایشان تظاهری اسلامی و وحدانی، اما درون‌مایه‌ای مدرنیستی و منتسب به امر طاغوت دارد.
این گمان البته رایج است، اما در حقیقت پایین‌ترین حد تلقی از هنر انقلاب اسلامی است. اگر تلقی صواب باشد، در نظر مخاطب، هنر عاشورایی همان چیزی است که تنها زیر خیمه‌ی هیأت و در محدوده‌ی موضوعات تاریخی عاشورا آفریده شود و خارج از این خیمه، هنر یعنی همان که در محافل هنری غرب‌زده تعلیم می‌دهند! اما آیا چنین باوری با روح مذهب و ذائقه‌ی مؤمن سازگار است؟... انسان مؤمن وحدت‌گرا است و به‌طور طبیعی نمی‌تواند در یک محفل با یک عقیده مشی کند و در محفل دیگر با عقیده‌ای دیگر.
هنرمند هیأت هنر، یعنی هنرمند عاشق و شیفته‌ی سیدالشهدا(ع). اگر مصلحت و ملاحظه‌ای نباشد که راه این عشق را بزند، هنرمند هیأت به‌طور طبیعی و فطری تصور و تجسم می‌کند اگر امام حسین(ع) جای من بود، در مورد فلان موضوع اجتماعی چه‌گونه اثری می‌آفرید؟ اگر امام حسین قلمو به دست داشت، چه می‌کشید؟ از چه رنگ‌هایی استفاده می‌کرد؟ چه فرم‌هایی می‌ساخت؟... اگر حضرت عباس پشت سیستم تدوین پریمیر نشسته بود، چه تدوینی می‌زد؟ جناب علی اکبر اگر در این جبهه‌ی فرهنگی یک آهنگ‌ساز بود، چه سازی به دست می‌گرفت و چه آوایی می‌ساخت؟ به عبارتی موضوع این هیأت، تنها حامل محتوای هنر عاشورایی نیست؛ بلکه حامل فرم و تکنیک هنر عاشورایی هم هست. چرا که فرم و تکنیک هم مستقیماً محصول تفکر و عقیده است و هیچ‌گاه مجزا از عقاید و افکار شکل نگرفته است. لذا در هنر عاشورایی تنها پرسش این نیست که "چه بگویم؟" بلکه پرسش "چه‌گونه بگویم؟" است. و این پرسش آغازین «آکادمی هیأت هنر» است.
شاید کار آرتیست «خلق» و «ابداع» باشد، اما کار هنرمند هیأت «کشف» است. او باید آیینه‌ی مراد و معشوق خود باشد و بتواند از چشم او به عالم نگاه کند. ما نمی‌دانیم که شهید آوینی موقع ساختن مستندهای روایت فتح چه تصوری داشت، چه می‌دید و چه خیالاتی از سرش می‌گذشت، ولی وقتی می‌شنویم که بی‌وضو پشت میز دستگاه تدوین نمی‌نشست، و حتی بی‌وضو دست به خودکار خود هم نمی‌زد، و یا وقتی از تهجدهای شبانه‌اش می‌شنویم و انسی که با قرآن و نهج‌البلاغه داشت، به‌خصوص وقتی که می‌شنویم به دوستانش می‌گفت: من دستیار دوم خدا هستم، می‌توانیم برداشت کنیم که او می‌کوشیده تا نگاه امام خود را «کشف» کند؛ به کار او، حال او، تصوّر او، معرفت او و نگرش او تقرّب پیدا کند و اثر هنری بیافریند... و از عاشق حقیقی کمتر از این هم توقع نیست.
این "نظام دانایی" عشاق است که می‌تواند هنر و اقتصاد و سیاست و صنعت بسازد؛ می‌تواند زندگی بسازد و بالآخره تمدن برپا کند. تمدن عشاق، تمدن عاشورایی یا هر اسمی که خوش دارید... اما اگر باور ندارید که چنین استعدادی در یک هیأت نهفته باشد، نگاهی به راه‌پیمایی اربعین بیاندازید.


افزودن دیدگاه جدید

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در وب سایت منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.